ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ · ਪੱਛਮੀ ਉਦਾਸੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਲੀਫ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸੇਲੀਮ-ਪਹਿਲਾ

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਲੀਫ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸੇਲੀਮ-ਪਹਿਲਾ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਓਟੋਮਨ ਇਤਹਾਸ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਖੋਜ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਛਾਪ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਛੱਡੀ ਕਿ ਓਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ  ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਸੀਆਂ  ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬ, ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ। ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡ, ਓਟੋਮਨ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਜੋ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਓਲੰਪਸ ਅਤੇ ਲਾਰੀਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੈਂਪ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਸਨ ਬਾਬਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਦਮ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਜੀਅਨ ਅਤੇ ਐਨਾਟੋਲੀਅਨ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-ਪਹਿਲਾ – ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-II ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਪਹਿਲਾ ਖਲੀਫ਼ਾ – 1520 ਵਿੱਚ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।

ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-II, ਖੁਦ, ਸਲੀਮ ਦੇ ਪਿਤਾ, 1511 ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ, ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗਏ ਸਨ। 1511 ਦੇ ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-ਦੂਜੇ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੀਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ – ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਜੋ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

“ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-ਪਹਿਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਖਲੀਫ਼ਾ, ਸਤੰਬਰ 1520 ਵਿੱਚ, ਕਸਟੋਰੀਆ, ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।”

— ਅਧਿਐਨ ਅਧੀਨ ਨੋਟਸ ਤੋਂ
ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ, ਜੋ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ, 1511 ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ – ਇੱਕ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-II ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ ਸਨ — ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡ, 1511
ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-II ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1520
ਹਸਨ ਬਾਬਾ ਪਿੰਡ, ਟੈਂਪ ਦੀ ਘਾਟੀ (ਮਾਊਂਟ ਓਲੰਪਸ ਅਤੇ ਲਾਰੀਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ), ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ
ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-II ਦਾ ਸਤੰਬਰ 1520 ਵਿੱਚ ਕਸਟੋਰੀਆ, ਯੂਨਾਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਸੁਲੇਮਾਨ-II ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਤਾ ਪ੍ਰੋ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ
ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-II ਦਾ ਚਿੱਤਰ 1565 ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਗੈਸਪਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸੁਲੇਮਾਨ-II ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-II ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ
ਸਰੋਤ: ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ (1891); ਪ੍ਰੋ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ (1997)
ਇਸ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਮਾਰਗ ਨੂੰ 1891 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸੁਲਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਹੋਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਵਾਧੂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਹ ਪ੍ਰੋ. ਚਹਿਲ ਦੇ ਸਮਰਪਿਤ ਖੇਤਰੀ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਮਾਰਕ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖੋਜ ਦੇ ਰਿਣੀ ਹਾਂ – ਸੁਲਤਾਨ ਸੇਲੀਮ-ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲੇਮਾਨ-ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸੁਲਤਾਨ ਸੇਲੀਮ-ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਕਸਟੋਰੀਆ ਵਿਖੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਤੰਬਰ 1520 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲੇਮਾਨ-ਦੂਜੇ – ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦ ਮੈਗਨੀਫਿਸੈਂਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਨੇ 1565 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਗੈਸਪਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਓਟੋਮੈਨ-ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਤਸਵੀਰ ਪੇਂਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਮਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਹਰ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, l ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਤੱਕ, ਅਰਬ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸੀ।

ਇਹ ਲੇਖ ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨੋਟਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਸ (1511), ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ (1891) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ (1997) ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਖੋਜ ਸਮੇਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਟੈਂਪ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹਸਨ ਬਾਬਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ
ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਬਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਏਜ਼ੀਦ-II ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਯਾਦਗਾਰ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ-II ਅਤੇ ਕਸਟੋਰੀਆ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ
ਪ੍ਰੋ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਸਮਾਰਕ
ਗੈਸਪਰ (1565) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ