ਐਪਸਟਿਨ ਫ਼ਾਈਲਜ਼: ਦੁਨੀਆ ਹਿੱਲ ਗਈ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਜੀਬ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ?
“ਐਪਸਟਿਨ ਫ਼ਾਈਲਜ਼”–ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟਿਨ ਅਤੇ ਗਿਸਲੇਨ ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼–ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀਆਂ, ਜਬਾਨੀਆਂ, ਈਮੇਲ, ਯਾਤਰਾ ਲਾਗ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੀਡੀਆ ਘਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪੀ ਧਾਰ ਲਈ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਣਾ, ਮਤਲਬ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਾਮ ਯਾਤਰਾ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਸੰਪਰਕ ਲਿਸਟਾਂ ਜਾਂ ਈਮੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ, ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੀਡੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਚੁੱਪੀ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਡਰ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਕੈਂਡਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਤਾਂ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਅਚਾਨਕ ਡਰੇ-ਡਰੇ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮੀਡੀਆ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੈਂਸੇਸ਼ਨਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੀਡੀਆ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ; ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੂਰੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ।
ਐਪਸਟਿਨ ਫ਼ਾਈਲਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੁਚੱਜੀ ਜਾਂਚ, ਰਿਸਰਚ ਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਬੇਦੋਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਰਣੇ ਜਾਂਚ ਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਨਾਲ।
ਅਸਲ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਐਕਲੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪੀ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਅੱਜ ਡਰਪੋਕ, ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲਡ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਐਪਸਟਿਨ ਸਕੈਂਡਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਕਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੇਖੌਫ਼ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
