ਅਮਰੀਕਾ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ – ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ

ਅਮਰੀਕਾ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਆਧੁਨਿਕ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਯੁੱਧ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ, ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸੀਨੀਅਰ ਈਰਾਨੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲੜਾਈ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ, ਆਰਥਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ।

ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਈਰਾਨੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ, ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਅਲੀ ਖਮੇਨੀ ਅਤੇ ਕਈ ਚੋਟੀ ਦੇ IRGC ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਲਾਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਥਾਨਾਂ, ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ, ਊਰਜਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਹਸਪਤਾਲ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਈਰਾਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸਨ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਉਨੱਤੀ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ।

ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਕੱਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ – ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ – ਨੂੰ ਬਰੇਕਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ‘ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇਲ ਨਿਰਯਾਤ, ਈਰਾਨ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਈਰਾਨ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਤੇਲ ਮਾਲੀਏ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੇ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਈਰਾਨੀ ਰਿਆਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, 2018 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਨੱਬੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ ਛੇ ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂੰ ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਈਰਾਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੇਲ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ, ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।

ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਵੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਈਰਾਨ ਨੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੇਲ ਸ਼ਿਪਮੈਂਟ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ। ਅਸਥਾਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਇੱਕ ਸੌ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ। ਤਰਲ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਊਰਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਸਥਾਈ ਸਨ।

ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ‘ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਣੇ ਪਏ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਧ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ – ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ – ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਖਰਚੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਸਨ ਪਰ ਸੀਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਿੱਧੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।