ਕਾਮੇਡੀ ਤੋਂ ਹਕੀਕਤ ਤੱਕ: ਨਰਿੰਦਰ ਬਾਗੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੁਟਕਲੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਪਰ ਨਵਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਠੋਸ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਮਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਚੁਟਕਲਿਆਂ, ਵਿਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਲਾਈਨ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਟੇਜ ਅਕਸਰ ਅੱਧੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮੇਡੀ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਗੂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਭੀੜ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ “ਹਾਸਾ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਖ ‘ਤੇ ਮਿਰਚ ਪਾਊਡਰ ਛਿੜਕਣਾ ਸੀ।
ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਤਰ ਨਰਿੰਦਰ ਬਾਗੀ ਨਕੋਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਗਣਿਤ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਖਲ ਦੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਾਗੀ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਹਰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਡਿਟ ਕੀਤਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਲਾਈਨ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ: “ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਰੀਅਲ ਖਾ ਲਿਆ , ਸੀਮਿੰਟ ਨੇ ਬੱਜਰੀ ਖਾ ਲਈ , ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ!” ਦਰਸ਼ਕ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਮੰਤਰੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੱਥਰ, ਬੱਜਰੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਚਬਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਬਿਆਨ ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਸੋਚੇਗਾ, “ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਕਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਾਲਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਕੌਣ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸੀਮਿੰਟ ਨਿਗਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਫੰਡ ਲੱਸੀ ਵਾਂਗ ਪੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਪਰ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਿਊਸ਼ਨ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਬੀਤਦੇ ਗਏ, ਘੁਟਾਲੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੀਕਵਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਬਾਗੀ ਦੇ ਚੁਟਕਲੇ ਹੁਣ ਚੁਟਕਲੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ; ਉਹ ਅਗਾਊਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੋਟਿਸਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੜਕਾਂ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਖੁੰਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੋਏ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਗੀ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੇ ਡੂੰਘੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੁਟਕਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ – ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਆਡਿਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ, ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਜਾਂਚਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਗੀ ਸਾਹਿਬ ਤੁਕਾਂਤ ਵਾਲੇ ਦੋਹੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਸੀ। ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਚੱਲੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਯੁੱਧ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਔਨਲਾਈਨ ਟ੍ਰੋਲਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ। ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਹ ਦੇ ਸਟਾਲ ਤੋਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ, ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸਜਾਈ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਰਥਕ ਵੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਰਾਏ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਸੀਮਿੰਟ ਖਾਣਾ” ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਗੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮੀਨੂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸੀਮਿੰਟ ਅਤੇ ਬੱਜਰੀ ਖਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਨਾਗਰਿਕ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਾਈਲਾਂ, ਟੈਂਡਰ, ਫਲਾਈਓਵਰ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਕੇਬਲ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੁਫੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇੰਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨਰਿੰਦਰ ਬਾਗੀ ਅੱਜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਵਰਪੁਆਇੰਟ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅੰਗ ਅਕਸਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਸ-ਰਸ ਕਵੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਨਤਕ ਮੂਡ ਡਿਟੈਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫੁਸਫੁਸਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭੀੜ ਹੱਸ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਸਾ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਨਰਿੰਦਰ ਬਾਗੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬੇਤੁਕੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
