ਮੇਰੇ ਖੇਤ, ਮੇਰਾ ਟਿਊਬਵੈੱਲ: ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 30 ਫੁੱਟ ਉੱਪਰ ਆਇਆ-ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਨ ਸੀ।ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ ਕਿ ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋਈ।
ਸਾਡੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦੀ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਮੋਟਰ ਸੜ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਕੈਨਿਕ ਮੋਟਰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਈਪਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਬਾਰਾ ਲਗਾਉਣ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪਾਈਪਾਂ ਘੱਟ ਪਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 30 ਫੁੱਟ ਉੱਪਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪਾਈਪਾਂ ਵਧਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਮਕੈਨਿਕ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੀ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਕਈ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਹੋਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਟਰਾਂ ਹੋਰ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ।ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਾ ਹੈ।
ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲਿਫ਼ਟ ਸਿੰਚਾਈ ਰਾਹੀਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਾਚੌਰ ਦੀ 214 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਲਿਫ਼ਟ ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਧਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਹਰਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਘੱਟ ਚੱਲਣ ਕਾਰਨ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਭਰਪਾਈ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 2022 ਦੇ 22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 14,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ।
ਕੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਵਧਿਆ?
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸੁਧਾਰ ਨੂੰ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 2025 ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਭਰਪਾਈ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਮਾਝੇ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ।
ਪਰ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਭਾਵੇਂ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਸਨ। ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਭਰਪਾਈ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ
27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਪੰਜ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ, ਡੈਮ ਸੇਫਟੀ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਾਇਲਟੀ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 1.44 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਇਲਟੀ ਬਕਾਇਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪਹਿਲੂ ਵਿਵਾਦ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਹੇਗੀ। ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਪਰ ਸੰਕਟ ਅਜੇ ਬਰਕਰਾਰ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਜੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। 2026 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਉਪਲਬਧ ਕੱਢਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 152.22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 153 ਵਿੱਚੋਂ 110 ਬਲਾਕ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।ਮੇਰੇ ਮਕੈਨਿਕ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਕਾਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਲਾਕਾਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜਨਤਕ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਵਧਣ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੀ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ।ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਪਾਂ ਵਧਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਪਾਈਪਾਂ ਘੱਟ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੜਤਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
