👉 ਵੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਬੱਚੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ – ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਲਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ ਨਹੀਂ ਸੀ – ਇਹ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਾ ਦਾਗ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸਦਾ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ, ਕਈ ਵਾਰ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕਾਰਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਦਰਦ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀ ਜਿਸਨੇ ਵੰਡ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਣਕਿਆਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲਾ ਪਾਇਆ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਅਤੇ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਡਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ.ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਇਆ, ਇੱਕ ਹਨੇਰਾ, ਚੁੱਪ ਖੂਹ, ਉੱਪਰ ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਅਣਜਾਣ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ।

ਸੱਤ ਲੰਬੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹੀ ਭੁੱਖੀ, ਪਿਆਸੀ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਕਿ ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਹੋਣੀ। ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈ, ਕੋਈ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਉੱਪਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ। ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਡਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜੋ ਉਸਨੇ ਫੁਸਫੁਸਾਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੰਝੂ ਜੋ ਉਸ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਣਗੇ।

ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ .ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਖੁਲਾਸਾ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ, ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ.ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਵਾਪਸ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਉਸ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ.ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਘ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਕੋਮਲ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਦਰਦ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ – ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਆਚ ਗਈ ਸੀ।

ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ। ਉਹ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੁਆਚੀ ਧੀ, ਭੈਣ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਬੇਰਹਿਮ ਸੀ – ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਆਚੇ ਸਾਲਾਂ, ਖੁੰਝੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ ​​ਜਾਣਗੇ। ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਣਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਡਰੋਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਸੀ – ਇਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ।

ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜਨਰਲ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ੱਰਫ਼ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਪਰਕ ਵੇਰਵੇ ਛੱਡ ਗਏ, ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਧਾਗਾ ਜੋ ਦੋ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਸੀ – ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਆਚੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਖਿਸਕ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਬੰਧ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਆਰਾ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁੰਡੇ, ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਮਿਲੀ। ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਈ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਅਧੂਰਾ ਰਿਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਦੁਨੀਆ ਲਈ, ਵੰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ, ਅਣਕਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ, ਅਤੇ ਲੰਘੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਰਦ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸੀ – ਇੱਕ ਉਸਨੇ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਸਨੇ ਬਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਮਦਰਦੀ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ – ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਆਰਾ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁੰਡੇ, ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਮਿਲੀ। ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਈ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਅਧੂਰਾ ਰਿਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।