ਦਲ-ਬਦਲੂ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ: ਕੁਰਸੀ ਜਿੱਥੇ, ਸਿਜਦਾ ਉੱਥੇ!ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਗਿਰਗਿਟ

ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੌੜੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੌੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਲੱਭ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, “ਉਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ!” ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, “ਜਿੱਧਰ ਵੱਗੇ ਹਵਾ, ਉੱਧਰ ਮੋੜ ਲਓ ਮੂੰਹ।” ਕੁਝ ਦਲ-ਬਦਲੂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚੋਣ ਮਨੋਰਥ ਪੱਤਰ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਹਵਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨ ਭੁੱਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਆਕਾਵਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਵਿਰੋਧੀ—ਸਿਰਫ਼ ਪੱਕਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਆਪਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ, ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ:

“ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਹੜੇ ਸੀ ਵੈਰੀ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਸਰਦਾਰ, ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਕਿਰਦਾਰ। ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ, ਲਾਲਚ ਦਾ ਲਿਆ ਸਹਾਰਾ, ਜਨਤਾ ਪੁੱਛੇ—ਆਗੂ ਜੀ, ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਇਨਕਲਾਬ ਤੁਹਾਡਾ?”

ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਵਿਅੰਗ ਲਈ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਤਰਾਂ ਨਹੀਂ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਆਗੂ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਜਨਾਬ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ?” ਪਰ ਆਗੂਆਂ ਕੋਲ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਤਿਆਰ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ-ਹਿੱਤ, ਅਤੇ ਟਿਕਟ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ!

ਦਲ ਬਦਲਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਆਗੂ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੁਦੇ, ਟਿਕਟ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਪਾਸਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਰਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਾਰਟੀ-ਸਕਾਰਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ? ਕਿਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਘਰ ਬਦਲ ਲਿਆ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਦਲ-ਬਦਲੂ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਨਜ਼ਮ:

“ਪਾਰਟੀ ਬਦਲੀ, ਝੰਡਾ ਬਦਲਿਆ, ਬਦਲ ਲਿਆ ਦਰਬਾਰ, ਪਰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚੋਗੇ ਸਰਕਾਰ? ਕੁਰਸੀ ਅੱਜ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਰੱਖਿਓ ਯਾਦ, ਵੋਟਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਹਰ ਵਾਰ ਨਵਾਂ ਬਿਆਨ!”

ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀ ਮਿਲਣਾ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਣਾ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਗੂ ਹਰ ਚੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਚੋਣ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ—ਉਹ ਆਗੂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਅਦੇ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।