ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਕਾਰਨ — ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ

ਪੰਜਾਬ — ਜੋ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ — ਅੱਜ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਜ਼ਿੱਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਸਲਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ
1980ਵਿਆਂ — ਅਫ਼ੀਮ ਅਤੇ ਹੈਰੋਇਨ ਦੀ ਲਹਿਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਕ੍ਰੇਸੇਂਟ (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਇਰਾਨ) ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਅਫ਼ੀਮ ਅਤੇ ਹੈਰੋਇਨ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਗੁਜ਼ਰਗਾਹ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੋਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੂਰੀ ਚੀਨੀ ਹੈਰੋਇਨ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਭੰਗ ਜਾਂ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ (1984-1993) ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪਲੇ ਅਤੇ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ — ਵਿੱਚ ਹੈਰੋਇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲੀ।
1990ਵਿਆਂ — ਤਸਕਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ
1990ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੋਰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਤਸਕਰੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ। UNODC ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈਰੋਇਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ — ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਈ।
2000ਵਿਆਂ — ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ
2000ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ — ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ। ਟ੍ਰਾਮਾਡੋਲ, ਪ੍ਰੋਕਸੀਵੌਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਓਪੀਓਇਡ ਆਧਾਰਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ‘ਚਿੱਟੇ’ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। 2006 ਤੋਂ 2010 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ। 2012 ਤੱਕ ਇਹ ਮਸਲਾ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ।
2010ਵਿਆਂ — ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ
2010ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਲੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ। 2015 ਦੇ AIIMS ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 8 ਲੱਖ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਓਪੀਓਇਡਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਈ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ — ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਸੂਈ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ HIV/AIDS ਦੀ ਸਹਿ-ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਬਣ ਗਈ। ਤਰਨਤਾਰਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਸੀ।
2017-2022 — ਸਿਆਸੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ STF ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ (STF) ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। 2017 ਤੋਂ 2022 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ FIR ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ।
2022-2025 — AAP ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਾਰੀ ਸੰਕਟ
2022 ਵਿੱਚ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ AAP ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 2022-23 ਵਿੱਚ 600 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰੋਇਨ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬੇਰੋਕ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ
AIIMS 2015 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 8 ਲੱਖ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਓਪੀਓਇਡ ਆਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਲੱਖ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਈ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 2022-23 ਵਿੱਚ 600 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰੋਇਨ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। 2017 ਤੋਂ 2022 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ FIR ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ। NDDTC ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾਦਾਰ ਹੈ। 2024 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸਨ ਪਰ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?
1. ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ 553 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸਰਹੱਦ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਸੀਲ ਕਰਨਾ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਹੈਰੋਇਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਸਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
2. ਸਿਆਸੀ-ਅਪਰਾਧਿਕ ਗੱਠਜੋੜ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਤਸਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਕਈ ਜਾਂਚਾਂ, ਅਦਾਲਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਉਭਰ ਕੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤਸਕਰ ਸਿਆਸੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਡੇ ਮੁਖੀ ਅਕਸਰ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. ਆਰਥਿਕ ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ
ਪੰਜਾਬ, ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡੂੰਘੀ ਪੇਂਡੂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਖੜੋਤ ਭਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਰਥਿਕ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।
4. ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਢਾਂਚਾ
ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਮਰੱਥਾ ਲਤ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਅਕਸਰ ਇਲਾਜਕਾਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ — ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਹਾਇਤਾ, ਹੁਨਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ — ਠੀਕ ਹੋਏ ਆਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੜ ਲਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5. ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਮਨੀ ਲਾਂਡਰਿੰਗ
ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਪੈਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਂਡਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਾਮਲਾਕਾਰੀ ਤਸਕਰੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰੇ ਜ਼ਬਤਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿੱਤੀ ਜਾਂਚਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
6. ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲੂ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭੂ-ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਫ਼ੀਮ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਨੈਸ਼ਨਲ ਤਸਕਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਗਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਦੁਵੱਲੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸੰਕਟ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ — ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜ਼ਬਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ — ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਕਟ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਤਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਰੋਕਥਾਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ।
ਅਸਲ ਹੱਲ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਰਮਾਇਆਕਾਰੀ, ਮਾਨਵੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਡਾ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦੀ।