ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੈ-ਲੇਖਕ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ

ਅੱਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਵਧਾਉਣ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰ ਆਗੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ।

ਮੁਹਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੂਝ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਗੂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਲੰਮਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅਸਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਣਪ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ ਸੌਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਗੂਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਗੂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਪਲਬਧ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਛੋਟਾਂ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਕੋਲ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਚੋਣ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਗੂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਕਸਦ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹਨ? ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ? ਕੀ ਜਨਤਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬੋਝ ਪਵੇਗਾ?

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਮੀਆਂ ਗਿਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਲੱਭਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣਾ ਵੀ ਹੈ।ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਗੂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਖਾਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿੱਜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸਿਆਣਾ ਆਗੂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਔਖੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਜਿਹੜੇ ਆਗੂ ਸੱਚੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸੂਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤਜਰਬੇ, ਨਿਰੀਖਣ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਲੱਭਣਾ ਹੀ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਸੀ, ਕੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਗ਼ਲਤ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਸਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸਫ਼ਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ। ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਤਰਕ, ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਵਿਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੋਚਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਏ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਗੂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗ਼ਲਤੀ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਖ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਪਰਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਤਿਆਰ ਜਵਾਬ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ.ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣ, ਨਿੱਜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ।ਮੁਹਾਰਤ ਆਗੂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਵਿਕਲਪਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੂਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੋਚਣਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਗੂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮੁਹਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਮਿਆਰ ਉਦੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਣਪ, ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਮੁਹਾਰਤ ਆਗੂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਝ-ਬੂਝ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।