9/11 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ: ਅਣਜਾਣਤਾ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦਾ ਦਿਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਲਈ 9/11 ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੱਕ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਨ ਲੱਗੀ। ਦਸਤਾਰ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

9/11 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੀਵਨ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਟਰੱਕਿੰਗ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਨਿਊਜਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।

9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਣਜਾਣਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦਾ 9/11 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਏ।

15 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਦੇ ਮੇਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਪੰਨਾ ਬਣ ਗਈ। ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਉਹ 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਫ਼ਰਤ ਕਾਰਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ—”ਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ?”

ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ, ਧਮਕੀਆਂ, ਹਮਲਿਆਂ, ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਜਾਂ ਪਟਕੇ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕਾਰਨ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜੀ ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਮਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਜਾਣਤਾ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ।

ਪਰ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।

9/11 ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਕੋਲੀਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ ਲਈ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। SALDEF ਅਤੇ United Sikhs ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।

ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੇ। ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਾਧੂ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮੰਗ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਜੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਾਬਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਜਾਂ ਪਟਕਾ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਸਵਾਲ “ਇਹ ਬੱਚਾ ਵੱਖਰਾ ਕਿਉਂ ਦਿਖਦਾ ਹੈ?” ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ “ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਕੀ ਹੈ?” ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

5 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਦੇ ਓਕ ਕ੍ਰੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਵਧੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।

9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਜਨਤਕ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ, ਪੁਲਿਸ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ, ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—9/11 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹਨ; 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਦੱਸਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉਹ “ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹਨ”। ਦਸਤਾਰ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਦਾੜ੍ਹੀ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਮਰੀਕੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

9/11 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਮਤ, ਸੰਗਠਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ।

ਪਰ ਸਫ਼ਰ ਅਜੇ ਮੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਨਫ਼ਰਤ, ਭੇਦਭਾਵ, ਸਕੂਲੀ ਬੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਅਣਜਾਣਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ “ਬਰਦਾਸ਼ਤ” ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਕਸਦ ਸਮਝ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—”ਅਣਜਾਣਤਾ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਤੱਕ।” 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ—”ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਡਾ ਵੀ ਘਰ ਹੈ।”

ਅੱਜ 25 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਦਸਤਾਰ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣਤਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਡਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।