ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ-ਜਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਕਬੱਡੀ ਬਣ ਜਾਣ — ਕੁਝ ਸ਼ਰਮ ਕਰੋ

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵੀ ਹੁਣ ਸਿਆਸੀ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਜੀਅ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਸਾਰਾ ਮੰਜ਼ਰ ਦੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੌੜੀ ਕਬੱਡੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਰੇਡ ਪਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਡ ਪਾਓ, ਦੋਸ਼ ਲਾਓ, ਵਾਪਸ ਭੱਜੋ, ਫਿਰ ਰੇਡ ਪਾਓ।ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ।

ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਟਰਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਤਮ ਕਰਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਈ ਚੋਣੀ ਮੰਚ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿੰਨੀ ਸੁਣੀ ਗਈ?ਜਿਉਂਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।

ਜੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਓ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੈਅ ਕਰੋ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੋ। ਪਰ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬੀ ਬਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ।

ਸਮਾਜ ਸੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਲ “ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?” ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ “ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ?” ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

“ਅਰਥੀ ਉੱਠੀ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਸੀ,
ਪਰ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਆ ਗਏ।
ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਥਰ ਵਿਛੇ ਪਏ ਸਨ,
ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਾਰੇ ਆ ਗਏ।”

ਮੌਤ ਨਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀ। ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੰਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਅ ਗੁਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਉਮਰ ਭਰ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ।

“ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ,
ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ।
ਜਿਹੜੇ ਅੱਥਰੂ ਵੇਚ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਨ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਲਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ।”

ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਅਪਰਾਧ, ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ ਕਬੱਡੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਾ ਬਣਾਓ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੈਅ ਕਰੋ।ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ—

ਕੁਝ ਸ਼ਰਮ ਕਰੋ।

ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਹੀਂ—ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।