ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣੇ, ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਨਹੀਂ
ਅਸੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਮੰਚ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਦੌੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਅੱਜ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਸੀ?
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਸਵਾਲ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼—ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ‘ਲਾਈਕ’, ‘ਸ਼ੇਅਰ’, ‘ਵਿਊ’ ਅਤੇ ‘ਫਾਲੋਅਰ’ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਚਾਈ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕਾਊ ਗੱਲ, ਉੱਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਾ; ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿੱਜੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਉੱਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਨਤਕ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਮੰਗਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਨਸ਼ਿਆਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਅਨਿਆਂ, ਹਿੰਸਾ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਤਸਦੀਕ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਲੀਲ ਲਈ ਗੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ, ਤੱਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਇੱਥੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਆਗੂਆਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਅਕਸਰ ਉਸ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ।
ਆਮ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਗਲਤ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ‘ਲਾਈਕ’, ਹਰ ‘ਸ਼ੇਅਰ’ ਅਤੇ ਹਰ ‘ਫਾਰਵਰਡ’ ਕਿਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੱਚੀ ਹੈ? ਕੀ ਸਰੋਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ? ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਬੇਕਸੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ—ਕੀ ਇਸ ਪੋਸਟ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਰ ਵਧਾਏਗੀ?
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਹਰ ਵਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਅਫ਼ਵਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਾਉਣਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਾਲੀ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤਸਦੀਕ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਬਹਿਸ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੈਅ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ-ਏ-ਇਜ਼ਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੋ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਸਦੀਕ ਕਰੋ, ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਥ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ।
ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਈਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਾਈਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਵੰਡਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਗੰਦਗੀ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਅਫ਼ਵਾਹ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਮੰਚ ਨਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸੋਚ ਕੇ ਪਾਓ। ਤਸਦੀਕ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰੋ। ਸੱਚ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਓ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
