ਚਮਚਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ ਅਤੇ ਨੇਤਾ — ਤਿੰਨ ਕਿਰਦਾਰ, ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਚਾਗਿਰੀ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਸਿਆਸਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਕਿਰਦਾਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨੇਤਾ, ਚਮਚਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ। ਨੇਤਾ ਕੋਲ ਕੁਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਮਚੇ ਕੋਲ ਕੁਰਸੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ ਕੋਲ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ—ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰੀਫ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਚਮਚੇ ਨੂੰ ਨੇਤਾ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ।

ਚਮਚੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—“ਜਿੱਥੇ ਕੁਰਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ।” ਅੱਜ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ, ਕੱਲ੍ਹ ਦੂਜੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ। ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਸਾਹਿਬ” ਕਹਿ ਕੇ ਕੋਸਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਨੂੰ “ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਆਗੂ” ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਨਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।

“ਜਿੱਥੇ ਕੁਰਸੀ, ਉੱਥੇ ਚਮਚਾ, ਜਿੱਥੇ ਚਮਚਾ ਉੱਥੇ ਰਾਜ; ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ, ਅੰਦਰ ਚੱਲੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦਾ ਕਾਜ।”

ਚੁਗਲਖੋਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਉਹ ਨੇਤਾ ਕੋਲ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਮਸਾਲਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਸਾਹਿਬ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ।” ਨੇਤਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕਿਸ ਨੇ?” ਚੁਗਲਖੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸਾਹਿਬ, ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ।” ਹੁਣ ਨੇਤਾ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੋਗੁਣੀ। “ਦੱਸੋ!” ਫਿਰ ਜਵਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, “ਸਾਹਿਬ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾ ਲੈਣਾ।” ਬੱਸ, ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਤਿਆਰ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਾਇਆ।

ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਰਕਰ ਦਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੁਗਲਖੋਰ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ—ਸਮੱਸਿਆ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚੁਗਲੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ।

“ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਪਤਾ; ਸੱਚ ਨੇਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਚੁਗਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸੱਤਾ।”

ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ “ਹਾਂ ਜੀ” ਵਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ। ਨੇਤਾ ਕਹੇ, “ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ।” ਚਮਚਾ ਕਹੇ, “ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਿਬ।” ਨੇਤਾ ਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬਦਲ ਦੇਵੇ। ਚਮਚਾ ਫਿਰ ਕਹੇ, “ਸਾਹਿਬ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਹੈ।” ਨੇਤਾ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, “ਸਾਹਿਬ, ਇਹ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਸਟਰਸਟ੍ਰੋਕ ਹੈ।”

ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਦਾ ਐਨਾ ਮੋਟਾ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਹਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਸਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਅੰਦਰੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਸਾਹਿਬ, ਸਭ ਵਧੀਆ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

“ਚਮਚਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ—ਜਨਤਾ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਸਾਹਿਬ; ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਆਖਿਆ—ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।”

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਰਕਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਨੇਤਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਵਾਂ ਚਮਚਾ ਤਿੰਨ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੁਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਅੰਦਰ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵਰਕਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਧੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਕਮਾ ਗਿਆ।”

ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਆਸੀ ਸੰਗਠਨ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੂਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਚਮਚਾ ਆਖੇਗਾ, “ਸਾਹਿਬ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ।” ਚੁਗਲਖੋਰ ਆਖੇਗਾ, “ਸਾਹਿਬ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਬੰਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ।” ਅਤੇ ਨੇਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਚੋਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਚਾਨਕ ਉਹੀ ਚਮਚਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੁਗਲਖੋਰ ਨਵੀਂ ਖ਼ਬਰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਆਖਦੇ ਸਨ, “ਸਾਹਿਬ, ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਹੈ,” ਅੱਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮਾਹੌਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਟਾਈਟ ਹੈ।”

ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਤਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

“ਚਮਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ—ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ, ਨੇਤਾ ਮੰਨਦਾ ਰਿਹਾ ਗੱਲ; ਵੋਟਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਨਤਾ ਨੇ, ਪਲਟ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰੀ ਚਾਲ।”

ਇਸ ਲਈ ਨੇਤਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਇਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਂ-ਜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਨੇਤਾ ਦੀ ਪਸੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ।

ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਗੂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣੇ। ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਗੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿ ਸਕੇ—“ਸਾਹਿਬ, ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਗਲਤ ਹੋ।”

ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਨੇਤਾ ਸੱਚ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਚਮਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ—ਕੁਰਸੀ ਸਦਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਨੇਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੁਸੀਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਸੇ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਮਚਾਗਿਰੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

“ਕੁਰਸੀ ਬਦਲੇ, ਰੰਗ ਬਦਲੇ, ਬਦਲਣ ਚਮਚਿਆਂ ਦੇ ਯਾਰ; ਜਿਹੜਾ ਸੱਚ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰ।”

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਨਤਾ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਚੁਗਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਚੁਗਲਖੋਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੇਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੁਗਲਖੋਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਮਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਸੀ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਨਤਾ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਅੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾ ਚਮਚਾ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੁਗਲੀ, ਨਾ ਤਾਰੀਫ਼। ਉਸ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

“ਚਮਚਾ ਹੱਸਦਾ ਕੁਰਸੀ ਨਾਲ, ਚੁਗਲਖੋਰ ਰਾਜ਼ ਸੁਣਾਵੇ; ਜਨਤਾ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਸਭ ਵੇਖੇ, ਵਕਤ ਆਵੇ ਤਾਂ ਹਿਸਾਬ ਚੁਕਾਵੇ।”