ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗ: ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪਤਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲੇਖਕ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ
ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ, ਅਹੁਦੇ, ਟਿਕਟ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿਆਸੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਕੁਝ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਸਕੇ? ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਅਹੁਦਾ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿੱਜੀ ਉਮੀਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਆਗੂ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਵਤ ਹੈ:
“ਜਿਹੜੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਈਏ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦਾ।”
ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਆਸਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਛਾਣ, ਸਨਮਾਨ, ਅਹੁਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਹੱਕ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਜਾਣਾ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਰਸੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਬਣ ਗਈ?
ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿੱਜੀ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਆਗੂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਉਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਹੜੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਆਗੂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ?
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ:
“ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਜ਼ਮੀਰ ਨਹੀਂ ਵਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿਆਸੀ ਰਸਤਾ ਕਿਉਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ।
ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਵਤ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:
“ਜਿੱਧਰ ਵਗਦੀ ਵੇਖਣ ਹਵਾ, ਉੱਧਰ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਰੁਖ।”
ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਉਸ ਸਿਆਸੀ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਆਗੂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਿਆਸੀ ਠਿਕਾਣੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਆਗੂ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਵੱਈਆ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਆਗੂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ।
ਆਇਆ ਰਾਮ, ਗਿਆ ਰਾਮ: ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬਕ
ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਲ 1967 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਗਿਆ ਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਰਟੀ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ “ਆਇਆ ਰਾਮ, ਗਿਆ ਰਾਮ” ਮੁਹਾਵਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ 1985 ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ 52ਵੀਂ ਸੋਧ ਰਾਹੀਂ ਦਸਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
“ਝੰਡੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਅਤੇ ਕੁਰਸੀ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।”
ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਿਆਸਤ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਕਰ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆਗੂ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਾਂ ਅਹੁਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਆਗੂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਟਿਕਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪੱਖਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ ਜਾਂ ਚੋਣ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।
“ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੁੱਖ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ।”
ਕੀ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ਤਵੇ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ?
ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਵੋਟਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਚੋਣ ਮਨੋਰਥ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਲਈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਏ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ?
ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
“ਚਿਹਰੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ।”
ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ, ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਦਲਣਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ਜਾਂ ਚੋਣ ਟਿਕਟ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲ ਕੁਰਸੀ ਤਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ।”
“ਸਿਆਸਤ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨ ਕੀਤਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਲਿਆ।”
“ਸੱਤਾ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਲ: ਸਿਆਸਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ?
ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਆਗੂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲਣ, ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ।
ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਹਰ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
“ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿਆਸੀ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ?”
ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਆਗੂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਆਸੀ ਗਠਜੋੜ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ।
