ਬੁੱਧ ਬਾਣ – ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਨਿਘਾਰ : ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ- ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੌਧਿਕ ਪੱਖੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਯੋਗਤਾ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੀਂਹ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੋਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਫਿਲ., ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਅਤੇ ਡੀ.ਲਿੱਟ. ਵਰਗੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਡਿਗਰੀਆਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਖੋਜ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਜੋੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੋਜ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਦਾ ਮਿਆਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਜਿਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕਤਾ ਘੱਟ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਅ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੋਜ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖੋਜ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਮਿਆਰ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖੋਜ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਖੋਜ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਾਹ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਖੋਜ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰੁਟੀਨੀ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਨਿਗਰਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਗਰਾਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਖੋਜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਖੋਜਾਰਥੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਖੋਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤਾਂ ਦੁਹਰਾਅ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਖੋਜ ਦੀ ਪਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਹਾਲਤ ਇਹ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਡਿਗਰੀਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਡਿਗਰੀ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਾਈਡਾਂ, ਨੋਟਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕੀ ਨਵਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਡਿਗਰੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੇ ਵੀ ਖੋਜ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਨਿਗਰਾਨ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ ਜਾਵੇ।
ਜੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸਮੀਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਕਲ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਅ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਸੁਧਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤਾਂ ਲੱਗਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਬੁੱਧ ਬਾਣ
“ਜਦੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੀ ਥਾਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਉਤਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
— ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ